tjaard.nl

Ik heb een neef en hij volgt een zeer commercieel getinte opleiding. Termen waar hij zich mee bezighoudt zijn “dingen in de markt zetten”, “klanttevredenheid” en meer van dat soort zaken. Dingen die mij, iemand met een analytische, probleemoplossingsgerichte opleiding, als haast magische buzzwords in de oren klinken en waarvan de essentie me waarschijnlijk ook grotendeels zal ontgaan. Onder het genot van pils en voetbal (naja, ik zat erbij voor de pils en de gezelligheid, niet voor het voetbal ;) ) ging het over automerken. En mijn neef zei: “een merk, da’s puur emotie”.

Hij heeft helemaal gelijk. Maar deze stelling zette me wel erg aan het denken. Iets dat veel wordt gepredikt en iets waar ik zelf ook een grote kern van waarheid in zie is de scheiding tussen emoties en ratio. Gevoel en verstand. Gewoon doen en minitieus uitdenken alvorens te doen.

Ratio is nuttig. Ratio laat ons ons werk doen, laat ons praktische dingen leren om onze samenleving op te bouwen en ratio zorgt dat we een dak boven ons hoofd hebben en dat we niet verhongeren. Iets dat mij ergert aan de hedendaagse maatschappij is de verheerlijking van de ratio. Er zijn bosjes atheïsten die op een religieus-obsessieve manier het absolute gelijk van de wetenschap verdedigen. En het is frappant om te zien hoe fanatiek zulke mensen zijn. Fanatisme, behoefte aan erkenning en eerzucht; stuk voor stuk emotionele behoeften, waardoor deze mensen hetgene geworden zijn wat ze willen bestrijden.
Ikzelf hecht zeer aan emotie en ben ervan overtuigd dat emoties naar wijsheid leiden. Bepaalde boeddhistische stromingen zweren het bezit af en de volgelingen willen een verlicht leven leiden zonder tijd te verspillen aan aardse trivialiteiten. Bezit is inderdaad een aards iets en iets dat je misschien al te gemakkelijk als een tastbare uiting van ratio zou kunnen zien. Maar dat is het niet. Mijn neef zegt: “merk is emotie” en bezit an sich is dat uiteraard ook. Overleven is emotie. Een voedselvoorraad hebben is emotie. Gadgets zijn emotie. Allemaal zijn zij een manifestatie van de oerdrang tot overleven en de drang tot competitie om niet onderaan de evolutionaire ladder in het stof te bijten. Er is niks rationeels aan deze driften en een volledig rationeel persoon zou waarschijnlijk zijn denken inzetten voor hetgene dat nuttig is, hoewel de kans dat hij door een totale afwezigheid van wil (ook een emotie immers) langzaam zou verhongeren vele malen groter is.

Nu hebben we een probleem. Enerzijds is er de gedachte dat de maatschappij normloos is en dat men meer naar elkaar om moet kijken. Daarnaast is het gros van de bevolking hier net zo vlak als het landschap. In mijn optiek laat een wijs mens zich leiden door emoties. Maar ook deze vlakke mensen laten zich leiden door (oer)emoties. Een emotioneel wezen is dus geen enkele garantie voor een wijze persoonlijkheid. Daarnaast laten ook oprechte wijze personen (religieuze leiders en dergelijke) zich leiden door dezelfde oeremoties om hun bestaan te verzekeren en om gehoord te worden. Dezelfde emoties, alleen misschien wat gecultiveerder.
De rol van de ratio bij beide uitersten valt ook niet echt duidelijk te onderscheiden. Ratio is een middel om doelmatig te werk te gaan om te bereiken wat je wilt. Ratio fungeert als een gezonde (en bij veel mensen tegenwoordig overdreven) rem op emoties om effectiever aan de (emotionele) behoeften van het individu te kunnen voldoen. Of iemand nu ingenieuze marktstrategieën uitdenkt om stinkend rijk in een villa op de Bahama’s te vertoeven of diezelfde strategieën aanwendt om scholen in Afrika te financieren; de achterliggende ratio is hetzelfde. Uit bovenstaande is dus te concluderen dat emotie noch ratio een garantie geven op noch een verlichte volksheld noch een sluwe zakkenvuller. Maar wat definieert dan wijsheid? Ik denk op dit moment dat het een onderverdeling in emoties is. Maar dat is iets dat ik voor de volgende keer bewaar ;) .